Dit najaar kiezen de lidstaten van de Verenigde Naties een nieuwe secretaris-generaal. De organisatie verkeert in een diepe crisis, maar juist daarom doet de vraag ertoe wie haar de komende jaren gaat leiden, schrijft HCSS expert Sven Koopmans in zijn column voor het FD.
In september of oktober kiezen de lidstaten van de Verenigde Naties een nieuwe secretaris-generaal. Wie wordt het? En wordt hij of zij de baas van een lege huls?
De staat van de VN is rampzalig. Dat geldt voor de Veiligheidsraad en de Algemene Vergadering, waar de lidstaten de baas zijn, maar ook voor het Secretariaat, waar zo’n 35.000 mensen werken. De oorlogen in Gaza, Iran, Oekraïne en elders gaan grotendeels aan de organisatie voorbij: de Veiligheidsraad staat erbij en roept ernaar.
Naast oorlog en vrede behoren ook de bestrijding van honger, ziekte en klimaatverandering, en de bevordering van ontwikkeling, handel en internationaal recht tot de kerntaken. Daar komen nieuwe uitdagingen bij, zoals digitale rechten, AI en ruimtevaart. Op vrijwel al deze terreinen schiet de organisatie tekort.
Wie er zit, maakt uit
De oorzaken zijn bekend: Amerikaanse, Chinese en Russische blokkades, een dreigend financieel faillissement en een gebrek aan politiek initiatief. De huidige VN-chef António Guterres, voormalig premier van Portugal, slaagde er in tien jaar niet in die neergang te keren. Dat ligt meer aan de geopolitieke verhoudingen dan aan hem persoonlijk. Toch maakt het uit wie de baan heeft.
In de tijd van Kofi Annan (1997-2006) steunden de meeste landen het volkenrecht en werd zelfs een Internationaal Strafhof opgericht met zeggenschap over staatshoofden. ‘De SG’ vloog de wereld rond op zoek naar vrede en ambitie. Als lid van een van zijn onderhandelingsteams zag ik hoe hij tot diep in de nacht leiders onder druk zette, gewapend met weinig meer dan een strenge blik en persoonlijke charme. Soms werkte dat echt.
Ban Ki-moon (2007-2016) had het moeilijker, met Russische veto’s, veeleisende lidstaten en de schijn van verlegenheid. Hij was eerder begripvol dan initiatiefrijk, maar hielp wel het Klimaatakkoord van Parijs tot stand te brengen.
Vorig jaar trokken de Verenigde Staten zich niet alleen daaruit terug, maar ook uit een hele reeks VN-onderdelen, waaronder de Wereldgezondheidsorganisatie en zelfs de commissie van internationaalrechtexperts. Erger is de betalingsachterstand: lidstaten zijn nog meer dan 50% schuldig van een begroting van $3,5 mrd. 95% van de schuld is van de VS. Een zoveelste hervormingsronde dit jaar voorziet in inkrimping van 19% van de banen. Guterres waarschuwde zelfs dat de VN volgende maand failliet kan gaan.
Een VN zonder VS
Nog ingrijpender: de gastheer VS kan zich uit de VN terugtrekken, zoals andere grootmachten eerder deden bij de Volkenbond, de voorganger van de VN van voor de Tweede Wereldoorlog. Donald Trumps ‘Board of Peace’, met een creatieve selectie van buitenlandse regeringsleiders, was aanvankelijk bedoeld om het bestuur over de Gazastrook over te nemen. Inmiddels claimt het – ondanks een totaal gebrek aan geld en impact – een wereldwijd alternatief voor de VN te zijn. Het logo is zelfs gekopieerd, in goudkleur, met een kaart van de VS in plaats van de wereld.
Hoog tijd voor een daadkrachtige secretaris-generaal die met tegenstanders kan praten en de moed erin houdt. Iemand die zich inzet voor vredesonderhandelingen en een nieuwe wereldorde voor een nieuw tijdperk. Het selectieproces biedt enige hoop – ondanks het vetorecht van de grootmachten en de benodigde instemming van een meerderheid van de 193 lidstaten.
Van de bekende kandidaten, die volgens de traditie nu uit Latijns-Amerika moeten komen, valt de Argentijn Rafael Grossi (65) het meest op. Als hoofd van het Internationaal Atoomenergieagentschap onderhandelde hij effectief tussen Iran en de VS en tussen Rusland en Oekraïne. Maar sommigen nemen hem kwalijk dat hij campagne voert zonder zijn huidige functie te pauzeren. Ook speelt mee dat hij een man is, terwijl er druk is om een vrouw te benoemen.
Een alternatief is Michelle Bachelet (74), voormalig president van Chili en oud-hoofd van de VN-organisaties voor vrouwenrechten en mensenrechten. Amerikaanse Republikeinen vinden haar te ‘woke’. Rebeca Grynspan (70), voormalig vicepresident van Costa Rica en nu hoofd van de VN-Handels- en Ontwikkelingsorganisatie, is minder politiek dan Bachelet, maar daardoor ook minder zichtbaar.
Minst omstreden kandidaat
Verrassingen zijn mogelijk. Guterres won terwijl de ongeschreven regels vroegen om iemand uit Oost-Europa – maar Guterres had de minste vijanden en was bekwaam. Uiteindelijk kleeft aan iedere kandidaat wel een bezwaar en valt de keuze vaak op de kandidaat waartegen de minste bezwaren zijn. Soms blijkt een ogenschijnlijk matige kandidaat een aangename verrassing. Zo bouwde Dag Hammarskjöld (1953-1961) de VN uit tot een diplomatieke krachtcentrale tussen de loopgraven van de Koude Oorlog. Maar ook een andere uitkomst is denkbaar: een last-minute kandidaat waar de grootmachten niet omheen kunnen omdat ze zijn land te vriend willen houden. Een minister uit Saoedi-Arabië bijvoorbeeld, mét voorgefinancierd vliegtuig. De nieuwe SG is dan geen Latijns-Amerikaanse vrouw, maar dat zal Vladimir Poetin, Donald Trump en Xi Jinping vermoedelijk niet deren.
Sven Koopmans is oud-VVD-kamerlid en hoofd onderhandeling en conflictoplossing bij het Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS). Deze column werd op 3 juni gepubliceerd in het Financieele Dagblad. Lees hier al zijn FD columns.
Experts
Related Content
