Migratie wordt door Nederlanders nog altijd gezien als de grootste maatschappelijke dreiging, zelfs boven oorlog en klimaat, blijkt uit onderzoek van HCSS. Volgens Gerben Bakker gaat het niet alleen om feiten, maar vooral om gevoelens van culturele verandering, verlies van controle en afnemend vertrouwen in de overheid. Als politiek en bestuur geen overtuigende antwoorden vinden op dit sentiment, dreigen polarisatie, protesten en verdere maatschappelijke verharding. “Het sentiment zal pas verminderen als te zien is dat de asielcijfers kelderen.”
Opnieuw is niet oorlog of klimaat maar migratie de grootst gevoelde dreiging voor Nederlanders, meldt kennisinstituut HCSS. ‘De defendgroepen zijn een symptoom van een veel grotere voedingsbodem.’
Zelfs met een oorlog in Iran en Oekraïne blijken Nederlanders migratie nog steeds met afstand te beschouwen als de belangrijkste bedreiging. “Dat alarmeert me wel”, zegt Gerben Bakker, programmadirecteur nationale veiligheid en weerbaarheid van het HCSS (The Hague Centre for Strategic Studies), in gesprek met Trouw.
De aanhoudende angst voor migratie komt naar voren uit de Publieksmonitor Maatschappelijke Stabiliteit van het HCSS. Die is nu voor het vierde kwartaal uitgevoerd, samen met KiesKompas. De onderzoekers keken hoe Nederlanders maatschappelijke druk, onvrede, dreigingen en veerkracht ervaren en hoe dat gevoel zich ontwikkelt. Zo’n 20.000 vragenlijsten zijn de afgelopen vier kwartalen ingevuld.
Maar is het alleen sentiment, of gaat het ook om feiten?
“Feitelijk is migratie nodig om in de toekomst problemen op de arbeidsmarkt op te lossen. Maar dat is niet wat mensen voelen. Zij hebben het over verandering van de culturele samenstelling van hun omgeving, over islamisering. Ook in eerdere onderzoeken die we deden, zagen we dat mensen zich minder ‘thuis’ zeggen te voelen in hun stad, omdat die in meerderheid bestaat uit ‘nieuwkomers’.
“Dat is iets waar bestuurders al decennia mee worstelen. Je lost het sentiment van onvrede niet op door te zeggen ‘we kunnen dit wel’ of met economische motieven als ‘we hebben de mensen nodig’. Daar zit heel veel pijn.”
Pijn? Van wie?
“Van mensen in kleine gemeenten, maar we zien het ook breder over Nederland terug. De weerstand tegen verandering van de sociaal-culturele samenstelling van de omgeving is in kleine gemeenten wel groter. Dat is een vorm van nationalistisch conservatisme.”
Maar is het terecht?
“Of het feitelijk klopt, dat maakt deze mensen niet uit. Men weet vaak niet eens hoe het precies zit met bijvoorbeeld toegewezen woningen aan statushouders. Het raakt aan hun rechtvaardigheidsgevoel. Dit is mijn land, mijn kinderen moeten hier toch kunnen wonen?”
Houdt jullie waarschuwing in dat het sentiment serieuzer moet worden genomen?
“Ja, absoluut, het gaat niet alleen om de defendgroepen. Het gaat om een grote basis van mensen die zich in de eerste plaats druk maken om migratie. Dat is geen groot nieuws, maar wel belangrijk. Omdat het een pijnlijk dossier is voor bestuurders, die daardoor misschien de neiging hebben om het te parkeren en daarmee grote risico’s nemen.”
Wat is dan nu het probleem? Mensen hebben kunnen stemmen, dit is onze democratie, toch?
“Kiezers die gestemd hebben op populistische partijen merken dat die hun beloftes niet waarmaken of in een cordon sanitaire worden geplaatst. Dat is een onderdeel van democratie, ben ik met je eens, maar hoe ontzenuw je als politiek dat opgestapelde sentiment? Mensen denken dat democratie betekent dat de wil van de meerderheid wet moet zijn. Dat is vals, maar het leeft wel bij mensen. Voor wie is de overheid, vragen ze zich af.”
Wat zijn dan de politieke antwoorden?
“Die zijn gering, dat is het grote probleem. Het Europees Hof houdt het nodige tegen, je kunt mensen niet makkelijk terugsturen en je wil ook geen militaristisch Fort Europa dat harteloos toekijkt hoe vluchtelingen verdrinken.”
Maar de politiek heeft toch wel degelijk oog voor migratie, het gaat er altijd over.
“Ja, het is duidelijk in debatten aanwezig, alleen blijft het oplossend vermogen achterwege, dat geeft bij veel mensen frustraties. Het heeft te maken met polarisatie en het feit dat er amper een politieke consensus te vinden is. Het sentiment zal pas verminderen als te zien is dat de asielcijfers kelderen.”
Is het dus zo dat uit jullie rapport blijkt dat de zwijgende meerderheid niet vóór maar juist tégen migratie is?
“Ja, dat kun je wel zeggen. Dat is het punt wat we willen maken, het is veel breder dan dat mensen zelf openlijk aangeven. Het zijn ook geen standpunten waarmee je jezelf populair maakt. Maar mensen maken zich er dusdanig druk om dat het alle andere dreigingen verdrijft. Dat is best saillant. Het is niet een kwestie van de ‘waan van de dag’ of ‘het valt wel mee’, of ‘de meerderheid stapt eroverheen’. Dat is niet zo.”
Politici onderschatten dat de bredere groep misschien ook bereid zal zijn tot geweld?
“Ja, het kan een belangrijk keerpunt zijn. Als het normaal wordt dat steeds meer mensen de straat op gaan omdat ze teleurgesteld zijn in de overheid, kan het hard gaan. Ons rapport laat zien dat de defendgroepen geen aberratie zijn, ze zijn een symptoom van een veel grotere voedingsbodem.”
En dus moet de politiek iets doen?
“Ja, want anders gaat de populistische verharding door, nemen protesten toe en wordt ook het frame sterker om de asielinstroom te zien als een probleem met xenofobe kenmerken. Het is de catch 22: je wil migratie aanpakken, maar je hikt tegen allerlei rechtsstatelijke principes aan waar Nederland zich aan moet houden, en als je daaraan gaat tornen, kleed je de democratische rechtsstaat uit.”
Wat zijn dan de knoppen om aan te draaien?
“De spreidingswet is lastig vol te houden. Je kunt asielzoekers beter clusteren in steden die hen makkelijker kunnen absorberen dan de conservatieve kleinere gemeenten. De thematiek groeit en stapelt zich op, en dus zou je je moeten afvragen wanneer je wil zagen aan rechtsstatelijke principes om nog sterkere verharding te voorkomen. Want als je het onopgelost laat, wat riskeer je daarmee?”
U schetst een somber beeld.
“Wat duidelijk naar voren komt, is dat mensen het gevoel hebben dat de overheid geen controle heeft over maatschappelijke problemen. Ze vinden dat het om ‘hun land’ gaat, ze hechten aan soevereiniteit.”
Kun je spreken van de ‘migrantisering’ van alle problemen?
“Migratie is niet het grootste probleem van onze samenleving. Maar het is ontzettend moeilijk om zonder vuile handen te maken met oplossingen te komen.”
Bron: Trouw, 1 juni 2026
Experts
Related Content
