Met mijn voeten in het zand, hier op Corfu, staar ik uit over de Ionische Zee. In de klassieke oudheid speelde het Griekse eiland, toen nog Korkyra geheten, een cruciale rol in de verwoestende Peloponnesische Oorlog tussen grootmachten Athene en Sparta. Tussen de ouzo en choriatiki door, denk ik aan de Griekse legeraanvoerder en geschiedschrijver Thucydides, die dit beschreef in zijn standaardwerk over de oorlog van dezelfde naam.

De laatste jaren spreken experts en politici steeds vaker over de val van Thucydides, waarbij ze waarschuwen voor een zogenaamd onvermijdelijke oorlog tussen Amerika en China. Een zinnetje uit het dikke boek van Thucydides illustreert het kernidee achter de val. Machtstransities leiden tot oorlog tussen de zittende en de opkomende macht: ‘Wat de oorlog onvermijdelijk maakte, was de groei van de Atheense macht en de vrees die dit in Sparta veroorzaakte.’

Graham Allison populariseerde het concept van de val vanaf 2012. De Harvard-hoogleraar zag de opkomst van Athene en het relatieve verval van Sparta als de grondoorzaak van de oorlog. Hij beweerde dat twaalf van de zestien internationale machtstransities over de afgelopen vijfhonderd jaar gepaard gingen met oorlog. Zijn bevindingen stuitten op veel kritiek onder collega’s, die hem betichtten van cherrypicking van bewijs, discutabele timing van transities en oppervlakkig historisch onderzoek.

Groot genoeg voor twee grootmachten

Toch kreeg Allisons meme veel weerklank onder de machtigen der aarde, onder wie Xi Jinping. De Chinese leider wijst in zijn ontmoetingen met Amerikaanse presidenten al ruim tien jaar op de gevaren van Thucydides’ val. Hij benadrukt dat de wereld groot genoeg is voor twee grootmachten, maar hij wil wel Taiwan inlijven en eist dat de VS zich afzijdig houdt.

En denk aan Poetins minachting jegens Oekraïne en zijn imperialistische oorlog tegen het land, of aan Trumps gebully van de leiders van kleinere mogendheden. In hun wereldbeeld zijn grootmachten dominant en hebben kleine en middelgrote machten zich daarbij neer te leggen.

Wat deze beperkte focus op de internationale machtstransities verhult, is dat oorlogen tussen grootmachten in de regel voortkomen uit conflicten waarbij juist kleine en middelgrote mogendheden, zoals Korkyra, betrokken zijn. Een nauwkeuriger lezing van Thucydides laat zien dat de oorlog tussen Athene en Sparta oplaaide toen een conflict tussen Korkyra (een bondgenoot van Athene) en Korinthe (bondgenoot van Sparta) uit de hand liep.

Er zijn in de huidige wereld legio hotspots met een groot escalatierisico

Dit is zeker niet uniek. Bij de Eerste Wereldoorlog was het de weigering van Servië om de eisen van het ultimatum van Oostenrijk-Hongarije in te willigen die leidde tot een kettingreactie aan oorlogsverklaringen. In de Tweede Wereldoorlog was de Duitse invasie van Polen de laatste druppel voor Frankrijk en Groot-Brittannië.

De overmatige aandacht voor grootmachten en machtstransities maskeert dat kleine machten vaak de ontstekingslontjes van grootmachtenoorlogen zijn. Dat is relevant in de huidige wereld waarin er legio hotspots bestaan met een groot escalatierisico: Zuid-Korea, Taiwan, Oekraïne en ja, ook Denemarken met Groenland. Net zoals Korkyra dat was, tweeënhalf duizend jaar terug. Als iemand de volgende keer verwijst naar de val van Thucydides, vergeet de grootmachten dan zeker niet, maar let wel op de kleintjes.

Deze column werd op 6 augustus 2026 in Trouw gepubliceerd.

Deze zomer was HCSS onderzoeksdirecteur Dr. Tim Sweijs gastcolumnist voor Trouw. In vier columns reflecteerde hij op de grote geopolitieke verschuivingen van dit moment – van de ruimtewedloop en nucleaire risico’s tot de gevaren van machtsconflicten en een steeds heter wordende internationale orde.

Experts

© The Hague Centre for Strategic Studies