De journalistiek staat onder steeds hogere druk. De liberale democratie daarom ook. Tijd voor verandering, zegt een tijdelijke commissie van deskundigen die door de Raad voor Cultuur is ingesteld. Onze onderzoeksdirecteur Dr. Tim Sweijs vertegenwoordigt HCSS in de commissie. De experts adviseren dringend dat er gauw erkenning en meer bescherming moet komen voor de journalistiek als vitale sector voor de samenleving. In het nieuwe rapport ‘Vrije journalistiek, weerbare democratie’ doet de commissie vijf aanbevelingen.  

Een gezonde democratie kan niet zonder scherpzinnige, onafhankelijke en vrije journalistiek. Journalisten en journalistieke organisaties moeten onafhankelijk en veilig hun werk kunnen doen. Dit is essentieel om de macht te kunnen bevragen en om burgers te voorzien van betrouwbare, toegankelijke informatie.  

Maar de journalistiek zit in steeds zwaarder weer. De schaduw van Big Tech vormt een groeiende bedreiging. Algoritmes bepalen wat nieuwslezers voorgeschoteld krijgen en door AI wordt informatie vervormd of zonder bronvermelding verspreid. ‘Hoe meer macht Big Tech naar zich toe trekt, hoe meer ons democratisch discours vertroebelt op de platformen,’ aldus Sweijs. 

Daarnaast gaat de journalistiek gebukt onder grote maatschappelijke en geopolitieke spanningen. Mis- en desinformatie, schadelijke inmenging, intimidatie en juridische procedures vertroebelen de informatieomgeving en beperken de onafhankelijkheid van journalisten. ‘De kaders en spelregels van onze marktplaats van ideeën vervagen. Dit gaat ten koste van onze democratische rechtstaat,’ concludeert Sweijs. ‘Een verzwakte journalistieke sector betekent een verzwakte democratische rechtstaat.’ 

In het rapport ‘Vrije journalistiek, weerbare democractie’ doet de Raad van Cultuur vijf aanbevelingen aan minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Rianne Letschert:

Neem de journalistiek op als sector binnen de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten. Binnen deze wet moeten een paar kritieke journalistieke organisaties (‘entiteiten’) worden aangewezen waarvan de uitval kan leiden tot maatschappelijke ontwrichting. Deze maatregel is ten goede voor de geopolitieke weerbaarheid. 
 

Neem een voortrekkersrol bij het initiëren en ondersteunen van een Europese publieke digitale infrastructuur. Dit bevordert de technologische en financiële autonomie en de geopolitieke weerbaarheid. 
 

Om de journalistiek en haar functie voor de democratie te beschermen en te versterken, moet er actiever gebruik gemaakt worden van Europese en internationale wet- en regelgeving. Dit bevordert niet alleen de technologische en financiële autonomie, maar ook de geopolitieke weerbaarheid. 
 

Formuleer een integraal, meerjarig, interdepartementaal journalistiek beleid in samenspraak met de journalistieke sector en betrokken markt- en maatschappelijke actoren. Dit is goed voor journalistieke innovatie, het maatschappelijk draagvlak, de technologische en financiële autonomie en geopolitieke weerbaarheid. 
 

Onderzoek hoe de journalistieke infrastructuur in het Caribisch deel van het Koninkrijk structureel kan worden versterkt. Hierbij is het essentieel dat dit thema op de agenda staat bij het (jaarlijkse) Vierlandenoverleg tussen de cultuurministers van de landen binnen het Koninkrijk. 

Lees het volledige rapport hier: Advies Vrije journalistiek, weerbare democratie | Raad voor Cultuur  

Het rapport komt voort uit een adviestraject van de Raad voor Cultuur over de bescherming van journalistieke vrijheid. Het is samengesteld op basis van gesprekken met experts op het gebied van journalistiek, (cyber)veiligheid, digitalisering en Big Tech.  

In de adviescommissie komen verschillende experts samen, waaronder Daniëlle Arets, Lector ‘Designing Journalism’ aan Fontys Hogeschool in Tilburg, Lem van Eupen, voorzitter van de raad van toezicht van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en lid van de raad van toezicht van het Netherlands Institute for Multiparty Democracy (NIMD), José van Dijck, universiteitshoogleraar Media en digitale samenleving aan de Universiteit Utrecht, en Marcel Gelauff, oud-hoofdredacteur van de NOS. 

Experts

© The Hague Centre for Strategic Studies