Wie Trump behandelt als keizer, zal ook keizer Trump krijgen: hoe Europa zich moet schikken in zijn lot van vazal.
De VS willen Groenland inlijven en zichzelf Venezolaanse olievoorraden toe-eigenen, en behandelen de hele wereld als Amerikaanse achtertuin. Voor Europa markeert dit het begin van een gevaarlijk tijdperk, het tijdperk van de Orbis Americana, schrijven HCSS onderzoeksdirecteur Tim Sweijs en Ghassan Dahhan, chef nieuws van Trouw, in een essay.
Dit essay werd op 10 januari in Trouw gepubliceerd.
Wanneer verliest een mens – of een continent – zijn vrijheid? Op het moment dat zij met geweld wordt afgenomen, of misschien wanneer zij vrijwillig wordt overgedragen, uit gemak, uit angst, of uit het verlangen beschermd te worden? Hoe herken je onderwerping wanneer zij niet gepaard gaat met onderdrukking? Wanneer zij niet wordt opgelegd door een vijand, maar aangeboden door een vriend?
Deze vragen hebben de Europeanen zichzelf te lang niet gesteld. Europa meende na 1945 een nieuw tijdperk te hebben betreden: een continent dat zijn oorlogen achter zich had gelaten, zijn demonen had bezworen en zijn soevereiniteit had vastgelegd in verdragen en instituties.
Maar dat beeld was even geruststellend als onwaar: Europa had zijn macht niet opnieuw vormgegeven, maar overgedragen. Wat als bescherming werd ervaren, bleek afhankelijkheid en wat als bondgenootschap werd gepresenteerd, bleek een relatie tussen de Amerikaanse meester en de Europese vazal.
Lidstaten uit elkaar drijven
Wat lange tijd verhuld bleef achter diplomatieke taal, omfloerst in bondgenootschappelijke rituelen, wordt vandaag de dag openlijk bevestigd door het gedrag van de Verenigde Staten. Washington spreekt zonder omwegen over het inlijven van Groenland, suggereert dat Canada kan worden toegevoegd als extra staat, en heeft als doel lidstaten van de Europese Unie uit elkaar te drijven. Ondertussen ontvoeren de Verenigde Staten voor het oog van de wereld de president van een soeverein land en verklaren zij zonder blikken of blozen dat het westelijk halfrond van hen is.
Het staat allemaal keurig samengevat in de afgelopen december gelanceerde ‘Donroe Doctrine’, een moderne herziening van president James Monroe’s bekende strategie uit 1823, en nu wordt het ook werkelijkheid.
Zoals de Romeinen de Middellandse Zee vroeger Mare nostrum (onze zee)noemden, zo stellen de Amerikanen de wereld voor als hun Mundus Noster of Orbis Americana. Wie macht bezit, vraagt geen rechtvaardiging; hij neemt wat binnen zijn bereik ligt, ook van zijn bondgenoten.
De misleidende term ‘bondgenoot’
Europa kan er niet langer omheen draaien. Het moet, zij het schoorvoetend, erkennen dat dit geen betrouwbare bondgenoot is, nog los van hoe Amerika in de kwestie-Oekraïne opereert. Wat jarenlang werd ontkend, dringt zich nu onontkoombaar op: zelfs voor de meest hardnekkige trans-Atlantici zijn de tekenen niet meer te negeren. Maar de vergissing reikt verder dan een verkeerde inschatting van het moment.
De misvatting begint al bij taal. Het woord bondgenootschap wekt de indruk van gelijkwaardigheid, wederkerigheid en gedeelde besluitvorming, alsof men aan een ronde tafel zit. De Navo is echter nooit zo bedoeld, althans niet voor de Amerikanen. Zij was geen Europees veiligheidsproject met Amerikaanse steun, maar een Amerikaans veiligheidsinstrument met Europese deelname. Het doel was vanaf het begin helder: verhinderen dat een andere grootmacht – destijds de Sovjet-Unie – dominant zou worden in Europa, dat Washington als zijn strategisch voorgebied beschouwde.
Van meet af aan was deze constructie asymmetrisch. De militaire capaciteit was Amerikaans, het strategisch initiatief Amerikaans, de uiteindelijke besluitvorming Amerikaans. Europese staten mochten toetreden, maar niet bepalen. Zij leverden grondgebied, middelen en legitimiteit, maar gaven geen richting. Van de Navo-lidstaten wordt niet zozeer solidariteit verwacht met elkaar, maar vooral loyaliteit aan de VS.
Zorgvuldig gevoede illusie
Dat deze verhouding desondanks lange tijd werd aangezien voor partnerschap, lag niet aan de feiten, maar aan de Europese behoefte aan een aanvaardbaar zelfbeeld. Ondergeschiktheid laat zich moeilijk verdragen; bondgenootschap klinkt een stuk draaglijker.
Die illusie werd zorgvuldig gevoed door de benoeming van niet-Amerikaanse secretarissen-generaal. Zo ontstond het beeld dat ook andere landen inspraak hadden in het bondgenootschap. In werkelijkheid vervult deze functie geen leidende, maar een dienende rol. De secretaris-meer-dan-generaal bepaalt geen koers; hij articuleert en legitimeert besluiten die elders worden genomen, in Washington.
Zijn taak is niet te sturen, maar te vertalen, niet te beslissen, maar te verkopen. Hij fungeert als bemiddelaar, boodschapper en schild. Als katvanger in de klassieke betekenis: iemand die optreedt namens de macht, opdat die macht zelf buiten schot blijft.
Dat deze positie steevast aan een Europeaan wordt toevertrouwd, was dus geen teken van vertrouwen, laat staan van gelijkwaardigheid, maar een vernuftig instrument. Zij verleent de schijn van mede-eigenaarschap aan wie in werkelijkheid slechts bijdraagt, en laat de ondergeschikte het beleid verdedigen waaraan hij geen wezenlijke bijdrage heeft geleverd.
Erkenning van afhankelijkheid
Die dwaling werkt tot op de dag van vandaag door. Europese politici en functionarissen spreken over de Navo alsof zij de Verenigde Staten moeten overtuigen van haar belang. Het is duidelijk dat een Amerikaans instrument afhankelijk is van medewerking van andere Navo-lidstaten: een leider kan immers niet leiden als de volgers niet volgen.
Europese leiders handelen in de hoop dat hogere defensie-uitgaven worden opgevat als een teken van zelfstandigheid, en niet als wat zij in werkelijkheid zijn: een erkenning van afhankelijkheid. Dit wordt geboekstaafd door de enorme hoeveelheden wapens die Europa de laatste jaren in Amerika blijft kopen, en, ondanks alle goede voornemens, het tergend trage tempo waarmee de Europese defensie-industrie op gang komt.
Die afhankelijkheid wordt evenwel verder gelegitimeerd door een onmiskenbaar, maar strategisch gebruikt gevaar: Rusland. Oekraïne, geen Navo-lidstaat, wordt terecht voorgesteld als de voorpost van Europese vrijheid. Maar ondertussen wordt de dreiging uit het Westen onder het tapijt geschoven. Zo richten we onze aandacht vooral op de dreiging van een niet-Navo-land tegen een ander niet-Navo-land, en niet op het gevaar dat een Navo-lidstaat als de Verenigde Staten vormt voor de veiligheid van een mede-lidstaat als Denemarken.
Felle retoriek tegen Moskou
De aandacht richt zich consequent naar buiten. Rusland is een reëel gevaar aan de rand van Europa, maar de Verenigde Staten zijn een macht in Europa. Oekraïne staat op de menukaart van Rusland; Europa zelf staat sinds kort op de menukaart van Amerika. Waarom zou men zich uitsluitend fixeren op het gevaar buiten de deur, wanneer de structurele afhankelijkheid binnenshuis ongemoeid blijft?
De felle retoriek tegen Moskou functioneert zo als copingmechanisme. Door het Russische gevaar te maximaliseren, kan Europa zijn eigen machteloosheid tegenover Washington presenteren als morele helderheid. Wie kritiek heeft op Amerika, lijkt dan automatisch naïef of onverantwoord. Zo wordt lafheid herverpakt als deugd, om de realiteit maar niet onder ogen te hoeven zien.
Groenland en de ware aard van de Navo
Niets legt deze realiteit zo bloot als de Amerikaanse wens om Groenland in te lijven. Groenland behoort tot het Koninkrijk Denemarken – een Navo-lidstaat. Volgens de letter van het bondgenootschap zou elke bedreiging van de Deense territoriale integriteit een collectieve zorg moeten zijn.
In eerste instantie kwam Europa met nietszeggende verklaringen. Het durfde niet eens met woorden Denemarken te beschermen tegen een andere Navo-partner, door het gevaar niet bij naam te noemen. Later volgde een statement waarin Europese leiders beklemtoonden dat de veiligheid in het Arctisch gebied een collectieve zaak is, waarin de Verenigde Staten een essentiële partner zijn. Daarmee werd pijnlijk zichtbaar hoe machteloos Europese staten zelfs gezamenlijk staan tegenover de Verenigde Staten.
De fatale vergissing van inschikkelijkheid
Navo-secretaris-generaal Mark Rutte deed recent een uitspraak die symbolisch is in dit verband. In Duitsland wees hij een journalist op de noodzaak van grote defensie-investeringen: “If you love the German language, and you do not want to speak Russian”.
Niet alleen de boodschap, maar vooral de taal waarin zij was vervat, maakt deze zin veelzeggend. Europeanen spreken Engels – de taal van de Verenigde Staten. Taal volgt altijd de macht. Met zijn woorden, en met de taal waarin hij ze formuleerde, erkende Rutte de Amerikaanse dominantie. Het belangrijkste verschil tussen Rusland en de VS is alleen dat de laatste geen geweld nodig hebben om ons Engels te laten spreken.
Niccolò Machiavelli zou hierin onmiddellijk een vertrouwd patroon hebben herkend. In zijn Discorsi uit 1531 waarschuwt de Italiaanse politiek filosoof en militair strateeg voor verdragen die als gelijkwaardig worden voorgesteld, maar in werkelijkheid berusten op aanvaarde ondergeschiktheid.
Basisprincipes van dwang-diplomatie
Machiavelli’s scherpste waarschuwing richt zich echter op wat daarna volgt. Mensen, schrijft hij, vergissen zich wanneer zij denken arrogantie met inschikkelijkheid te kunnen beteugelen. Wie iets weggeeft omdat hij het niet kan vasthouden, verliest ook het respect van zijn tegenstander. De vijand zal geen genoegen nemen met wat zonder geweld is verkregen. Hij zal verder gaan. Dit is een van de basisprincipes van dwang-diplomatie, die ook vandaag de dag nog opgeld doet.
In dat licht bezien is de manier waarop Europa Trump streelt geen verstandige diplomatie, maar een aansporing tot roekeloosheid. Want waarom zou Trump zich matigen, wanneer Europa hem als keizer behandelt? Trump toont immers juist respect voor leiders die hem weerstaan. Kim Jong Un, Xi Jinping, Vladimir Poetin – allen tonen geen greintje ontzag, maar worden wel met respect behandeld. Erdogan, die anti-Amerikaanse taal bezigt en Maduro steunt, wordt omarmd. Respect volgt niet uit loyaliteit, maar uit zelfrespect.
Europa als Latijnse bondgenoot
Europa bevindt zich steeds verder in de positie van de Latijnen onder Rome in de vierde eeuw voor Christus, zoals Livius beschreef, dat zij in de situatie verkeerden waarin zij vrede noch oorlog konden verdragen. Europa kan zich geen breuk met Amerika veroorloven, maar ook geen verdere vernedering. Het kan Groenland niet opgeven, maar Denemarken ook niet verdedigen.
Machiavelli noemt dit de rampzaligste toestand voor een staat: wanneer vredesvoorwaarden onaanvaardbaar zijn, maar oorlog onmogelijk. Dan resteert slechts de keuze of men een vrijwillige prooi wil worden van zijn beschermheer, of een onvrijwillige van zijn vijand. Dat Europa hier beland is, is geen historisch noodlot, maar het resultaat van verkeerde inschattingen van de eigen kracht en de werkelijke, asymmetrische aard van de trans-Atlantische relatie.
Zichtbare overheersing
Lange tijd was de Amerikaanse hegemonie draaglijk omdat zij onzichtbaar bleef. Machiavelli merkte al op dat vrije steden zich gemakkelijker schikken naar een overheersing die zij niet dagelijks voelen, dan naar een die hen voortdurend aan hun onderworpenheid herinnert. Dat kantelpunt is nu bereikt.
Het leven als satellietstaat is verdraaglijk zolang men zich er niet van bewust is. Europa was dat niet. Nu wel. En dat verandert alles, niet alleen materieel, maar ook existentieel.
De reacties van Rutte en andere Europese leiders op de ontvoering van Maduro en de dreigementen richting Groenland verbeelden die toekomst. De Franse rechter, schrijver en filosoof Étienne de la Boétie beschreef het lot van de vazal al in de zestiende eeuw, in zijn analyse van vrijwillige onderwerping:
‘Altijd op je hoede zijn, je oor te luisteren leggen… iedereen toelachen en toch iedereen vrezen.’
Het is niet noodzakelijk een toekomst van oorlog, maar wel een van constante waakzaamheid en spanning, een wereld waarin de vrijheid stapje voor stapje krimpt onder het toezicht van een beschermer die zijn macht niet langer verbergt.
Ghassan Dahhan (chef nieuws, Trouw) en Tim Sweijs (directeur onderzoek, HCSS) presenteren binnenkort De Tafel van Mars: een tweewekelijkse podcast van Trouw over geopolitiek, geschiedenis en filosofie, in samenwerking met het Haags Centrum voor Strategische Studies (HCSS).
Experts
Related Content
